9 giờ 30 phút, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp trung úy Mỹ Uyslơ.
10 giờ 30 phút, Chủ tịch Hồ Chí Minh được trung úy Uyslơ đưa tới phòng ghi âm Lời tuyên bố với nhân dân Mỹ. Người nói: “Giữa chúng tôi (Việt Nam - Pháp) không có mâu thuẫn thực sự. Những bất đồng của chúng tôi chỉ như những bất đồng nhỏ của một gia đình mà thôi”. Về vấn đề Nam Bộ, Người yêu cầu phía Pháp:
1- Chấm dứt mọi tuyên truyền thiếu thiện chí ở Nam Kỳ.
2- Thả hết tù chính trị Việt Nam ở Nam Kỳ.
Chủ tịch Hồ Chí Minh tỏ ý hy vọng trong vòng 5-6 tháng tới sẽ có thể nối lại đàm phán trong bầu không khí hữu nghị.
11 giờ, Người tiếp bà Repơ (Repper) và bà Bấttơphin (Butterfield), nghị sĩ Quốc hội Mỹ.
11 giờ 45 phút, Người đến thăm Đại sứ quán Mỹ tại Pari.
13 giờ, Người tới dự tiệc chiêu đãi do Bộ trưởng Mariuýt Mutê tổ chức.
16 giờ, Người dự tiệc trà với Ủy ban lãnh đạo Đảng Xã hội Pháp.
18 giờ, đại diện Đại sứ quán Mỹ đến chào đáp lễ Chủ tịch Hồ Chí Minh tại khách sạn.
20 giờ, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận lời mời đến dự tiệc và trả lời phỏng vấn của ông Đêvít Xoenbrăn (David Schoenbrun), Giám đốc trạm phát thanh của Mỹ (tại Pari). Nội dung cuộc trò chuyện và phỏng vấn chưa từng được công bố. Sau này, D. Xoenbrăn có dịp trở lại thăm Việt Nam, đã gửi tặng Người cuốn sách Chúng ta đã đến Việt Nam thế nào và sẽ rút khỏi Việt Nam ra sao?, xuất bản năm 1968.
Dưới đây là vài đoạn trích dịch trong cuốn sách về cuộc nói chuyện với nhà báo Mỹ:
“... Tôi đã có một vài lần nói chuyện với Chủ tịch Hồ Chí Minh khi Người ở Phôngtennơblô và tại nơi Người làm việc ở Pari. Một lần tôi hỏi Người rằng, đã khi nào Người đến nước Mỹ chưa và Người nghĩ thế nào về đất nước chúng tôi? Ông Hồ nói với tôi rằng, khi còn là người làm công trên một chuyến tàu thủy, Người đã đến Mỹ và dừng chân ở New York một tuần. Người nhận thấy rằng đường phố của New York đầy rác rưởi, chứ không phải là đầy vàng, và Người đã nhìn thấy “những điều khủng khiếp của những khu nhà ổ chuột của người da đen ở Harlem”.
Những lời Người nói làm tôi bàng hoàng và thất vọng. Tôi không muốn Người chỉ thấy rằng nước Mỹ là toàn rác rưởi và nhà ổ chuột... Tôi đã nói với ông Hồ một cách bức xúc: Tôi muốn có cơ hội để nói chuyện với Ngài về nước Mỹ. Ngài có thể đến dự bữa cơm tối với chúng tôi để nói chuyện về đất nước và những ước mơ của Ngài và nghe chúng tôi nói về đất nước của chúng tôi, về những mong muốn và mục tiêu của chúng tôi không? Ông Hồ đã nhận lời, đáp lại sự hưng phấn và ngạc nhiên của tôi.
... Tối ngày 11 tháng 9 năm 1946, ông Hồ đã tới dự bữa cơm tối với gia đình chúng tôi tại Saint - Cloud. Cùng với chúng tôi là hai người bạn, phóng viên Mỹ là Authur Gaeth, người của Hệ thống truyền thông tương hỗ và Alexander Kendrick làm cho báo Người thanh tra Philadelphia, đều cùng làm với tôi tại CBS (một hãng truyền thông lớn của Mỹ - N.D). Cuộc nói chuyện kéo dài bốn tiếng đồng hồ... Khi đến ông Hồ mặc một bộ âu phục bình dân, không có trang trí và phù hiệu gì cả. Ông Hồ có đôi mắt to sáng rực như choán hết cả khuôn mặt gầy, và dường như càng gầy hơn bởi chòm râu thưa ở dưới cằm. Người nói tiếng Anh không được nhiều, nhưng tiếng Pháp thì lại rất trôi chảy và được sử dụng trong suốt buổi nói chuyện. Người hôn tay Dorothy (vợ tác giả - N.D) theo lối thường của đàn ông châu Âu và cúi mình chào cha mẹ tôi cũng đang ở đó.
Tôi gợi ý và hỏi rằng xuất phát từ đâu và liệu Người có thể thiết lập được một nhà nước cộng sản ở Việt Nam hay không. Người thể hiện sự bí ẩn của người Á Đông: “Chủ nghĩa cộng sản có nhiều hình thức khác nhau ở các nước khác nhau, giống như chủ nghĩa tư bản và nền dân chủ. Những người cộng sản phải quốc hữu hóa tất cả các nhà băng một cách bình thường. Chúng tôi hầu như không có một nhà băng nào ở Việt Nam. Trước hết chúng tôi phải tạo ra của cải rồi mới đến phân phối”.
Tôi nhấn mạnh vào điểm: Người khẳng định mình là người cộng sản và đã tốt nghiệp một trường học ở Mátxcơva. Người cười trước câu hỏi của tôi: “Tôi học cách mạng không phải ở Mátxcơva, mà chính là ở đây, ngay tại Pari, thủ đô của Tự do, Bình đẳng và Bác ái”.
Dưới đây là vài điều trích từ trong sổ tay của tôi ghi lại cuộc nói chuyện tối hôm đó:
“Đất nước các ngài cần đóng một vai trò sống còn cho hòa bình ở vùng Đông Nam Á. Nhân dân tôi quý trọng nước Mỹ. Ấn tượng về Rudơven vẫn còn mạnh mẽ. Các ngài chưa bao giờ có vua, chưa bao giờ đô hộ nhân dân châu Á. Tấm gương giải phóng Philíppin của các ngài đã gây thiện cảm cho tất cả chúng tôi. Đừng nên luẩn quẩn về những vấn đề hiện tại của chủ nghĩa cộng sản”.
Tôi phản ứng lại rằng những vấn đề cộng sản là quan trọng đối với người Mỹ, rằng chúng tôi không nghĩ chủ nghĩa cộng sản đồng nghĩa với tự do... Ông Hồ vuốt chòm râu cằm, gật đầu tỏ ý hiểu, song lại nói: “Nhân dân chúng tôi đang khát khao độc lập và sẽ có độc lập. Nếu những người chiến đấu cho độc lập mà các ngài gọi là cộng sản thì Việt Nam sẽ là cộng sản. Tuy nhiên độc lập là sức mạnh thúc đẩy, không phải chủ nghĩa cộng sản. Những người cộng sản hiện tại chiếm thiểu số trong nước chúng tôi. Nhân tố chính trị mạnh mẽ nhất là những người theo chủ nghĩa dân tộc. Chúng tôi có sự đồng tâm nhất trí giữa những người cộng sản, những người công giáo, công nhân, nông dân. Khi cần chúng tôi sẽ cùng nhau chiến đấu vì khát vọng chung”.
Tôi nắm được ý chủ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và hỏi liệu Người có nghĩ là sẽ phải chiến đấu hay không.
Người trả lời: “Có, chúng tôi sẽ phải chiến đấu. Người Pháp đã ký kết hiệp ước và họ đã vẫy cờ chào đón tôi, nhưng đó là sự giả dối. Chúng tôi không có độc lập thật sự: không có thuế quan riêng, không có đại diện ngoại giao ở nước ngoài, không có đồng tiền riêng, đất nước bị chia cắt. Họ dựng lên những tên bù nhìn, một chế độ riêng biệt ở miền Nam. Đúng, tôi sợ rằng cuối cùng chúng tôi buộc phải chiến đấu”.
Cả ông Hồ lẫn những người cùng đi đều không nói một điều gì về cuộc phỏng vấn, không được ghi vào hồ sơ hay đem ra sử dụng. Nhưng họ không hạn chế tôi. Tôi hỏi: “Thưa Hồ Chủ tịch, điều gì Ngài cho là nghiêm trọng. Làm sao Ngài lại hy vọng là có thể tiến hành cuộc kháng chiến chống lại được người Pháp? Các Ngài không có quân đội, không có vũ khí tối tân. Tại sao? Một cuộc chiến như vậy là vô vọng đối với các ngài”.
“Không, nó sẽ không là vô vọng. Nó sẽ rất khó khăn, nguy hiểm, song chúng tôi có thể chiến thắng. Chúng tôi có vũ khí không kém gì đại bác canon: đó là tinh thần dân tộc! Đừng đánh giá thấp sức mạnh của nó. Người Mỹ các ngài hơn ai hết nên nhớ rằng một đội quân rách rưới của những người nông dân khốn khổ đã đập tan một đội quân chuyên nghiệp châu Âu”.
“Nhưng đó là vào năm 1776”, tôi nói: “Vũ khí chiến tranh và việc tổ chức một cuộc chiến hiện đại là lợi thế mà tôi ngờ rằng một đội quân rách rưới của những người nông dân khó có thể làm lại được như vậy: không có máy bay, không có bom napan, không có thông tin liên lạc”.
“Họ có thể làm được nếu như họ buộc phải như vậy”, ông Hồ trả lời, gạt sự tranh luận sang bên, “các ngài đã quên một số ví dụ gần đây, những gì mà các đội quân rách rưới có thể làm để chống lại những đội quân hiện đại. Các ngài đã quên mất chủ nghĩa anh hùng của những người du kích Nam Tư chống lại quân Đức? Tinh thần của con người mạnh hơn vũ khí của anh ta. Và chúng tôi có thứ vũ khí còn hiệu quả hơn máy móc. Chúng tôi có những đầm lầy tốt hơn súng chống tăng. Chúng tôi có rừng rậm mà máy bay không thể bay qua được, nơi mà cây cối trở thành những cái khiên chống bom. Chúng tôi có núi cao và hang động nơi có thể chứa hàng trăm người, và chúng tôi có hàng triệu lều cỏ như con ngựa thành Tơroa bên cạnh đội quân xâm lược”.
“Vậy có nghĩa là chiến tranh du kích?” - Tôi hỏi: “Một cuộc chiến tranh quấy rối và mỏi mòn?”.
“Đó sẽ là cuộc chiến tranh giữa con voi và con hổ”, ông Hồ trả lời: “Nếu con hổ cứ đứng một chỗ thì con voi sẽ tấn công con hổ và húc nó bằng ngà nhọn của mình. Tuy nhiên con hổ không đứng yên. Nó chạy vào rừng ban ngày và quấy rối vào ban đêm. Nó nhảy lên lưng con voi, cắn voi từ bên hông, rồi lại chạy vào rừng. Con voi bị chảy máu dần đến chết. Đó sẽ là cuộc chiến tranh ở Đông Dương”.
Ông Hồ nói những điều này vào ngày 11-9-1946. Ngày 19-12-1946, con voi đã tấn công và cuộc chiến tranh Việt Nam bắt đầu. Tôi đã không biết trước được để tới đó, để có thể nhìn thấy con voi Pháp bị rỉ máu đến chết như ông Hồ đã dự đoán. Tôi đã gặp lại Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Hà Nội. Đối với tôi, một nỗi buồn dai dẳng là tôi đã nhìn thấy nước Mỹ yêu dấu của tôi đã bước chân vào cái lưới của rừng rậm, giống như con voi Pháp, lặp lại những sai lầm và có cùng kết cục.