Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong bối cảnh đối mặt với muôn vàn khó khăn, đặc biệt là về mặt tài chính. Ngân khố quốc gia gần như trống rỗng; đồng tiền Đông Dương vẫn do Pháp quản lý, phát hành; cùng lúc đó, quân Tưởng tràn vào tung ra tiền Quan Kim và Quốc tệ, làm rối loạn thị trường và gây áp lực nặng nề lên nền tài chính non trẻ.

Trước tình hình cấp bách, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ Lâm thời đã khẩn trương triển khai nhiều giải pháp tài chính - kinh tế. Trong đó, nhiệm vụ trọng tâm là phát hành đồng tiền riêng của Việt Nam nhằm khẳng định chủ quyền tài chính quốc gia. Ngày 28/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký quyết định thành lập Bộ Tài chính, đặt nền móng cho hệ thống tài chính - tiền tệ của nước Việt Nam mới.

Để sớm đưa đồng tiền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào lưu thông, Chính phủ quyết định chủ trương vừa in tiền giấy, vừa đúc tiền kim loại. Do việc in tiền giấy đòi hỏi nhiều yếu tố kỹ thuật, vật liệu và nhà in phức tạp, phương án đúc tiền kim loại đã được phê duyệt thực hiện trước.

Ngày 01/12/1945, dưới sự chỉ đạo của Đồng chí Phạm Văn Đồng (Ủy viên lâm thời Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tài chính), những đồng tiền kim loại đầu tiên của nước Việt Nam độc lập chính thức ra đời với các mệnh giá: 20 xu, 5 hào, 1 đồng và 2 đồng. Đây là bộ tiền được chế tạo và phát hành sớm nhất trong hệ thống tiền tệ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Sang năm 1946, quá trình sản xuất tiền kim loại tiếp tục được hoàn thiện. Cùng với đó, Chính phủ chỉ đạo in và phát hành "giấy bạc Cụ Hồ" – loại tiền giấy đầu tiên của nước Việt Nam độc lập. Sự xuất hiện của cả tiền kim loại và tiền giấy đã thể hiện rõ tinh thần độc lập, tự lực của dân tộc trong buổi đầu xây dựng chính quyền cách mạng, đồng thời khẳng định chủ quyền tài chính và vị thế của Nhà nước non trẻ trên trường quốc tế.

Trong bộ tiền kim loại thời kỳ này, đồng Hai đồng là mệnh giá cao nhất. Hiện nay, Bảo tàng Hồ Chí Minh đang lưu giữ 03 đồng tiền kim loại mệnh giá Hai đồng phát hành năm 1946. Đây là hiện vật do ông Vũ Dương Biền (nguyên là giáo viên Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Nẵng) gửi tặng Bảo tàng vào ngày 08/09/1980. Trong thư gửi kèm, ông Biền cho biết đây là vật lưu niệm của gia đình, được giữ gìn cẩn thận suốt hơn 30 năm như một kỷ vật thiêng liêng thể hiện lòng thành kính đối với Bác Hồ.

Thông tin chi tiết về hiện vật

- Chất liệu: Hợp kim đồng thau.

- Hình dáng & Kích thước: Hình tròn, đường kính 3 cm, độ dày 1,5 mm.

- Đặc điểm thiết kế:

Mặt thứ nhất: Đúc nổi các họa tiết theo đường tròn. Vòng ngoài cùng là hoa văn bánh xe, tiếp đến là dải hoa văn hoa lá. Ở trung tâm là hình bán thân Chủ tịch Hồ Chí Minh, bao quanh bởi dòng chữ CHU TICH HO CHI MINH và hai nửa cành lá đối xứng. Phía dưới có khung chữ nhật nhỏ (kích thước 0,7 cm x 0,2 cm) in năm 1946.

Mặt thứ hai: Đúc nổi dòng chữ VIET NAM DAN CHU CONG HOA nằm giữa hai đường hoa văn bánh xe và hoa lá. Trung tâm là hình ảnh ngôi sao năm cánh; phía trên và phía dưới ngôi sao đúc dòng chữ HAI ĐỒNG. Phía dưới có khung chữ nhật nhỏ (kích thước 0,7 cm x 0,2 cm) chứa ký hiệu Nam II.

Dù đã mang dấu ấn của thời gian, ba đồng tiền kim loại mệnh giá Hai đồng đang được trưng bày tại tầng trưng bày của Bảo tàng Hồ Chí Minh vẫn vẹn nguyên giá trị. Đây không chỉ là kỷ vật thiêng liêng của một gia đình mà còn là minh chứng sống động tái hiện giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc.

Bên cạnh giá trị lịch sử, các hiện vật này còn phản ánh bước ngoặt về chính trị, kinh tế, văn hóa của đất nước; đồng thời là những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo, thể hiện tài hoa của người thợ Việt Nam. Hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh khắc họa trên mỗi đồng tiền là biểu tượng cho sự trường tồn, khẳng định tinh thần độc lập, tự lực cùng những giá trị đạo đức, tinh thần bền vững của dân tộc Việt Nam.